Tropenmuseum verwerft dagboek Versteeg

Het Tropenmuseum in Amsterdam heeft een ongepubliceerde dagboek van de arts G.M. Versteeg over de Zuid Nieuw-Guinea Expeditie in 1912-1913 aangekocht. De bedoeling van de expeditie was de in het centrale deel van Nederlands Nieuw-Guinea gelegen Wilhelminatop te bereiken. Onderweg naar de met eeuwige sneeuw bedekte top zou wetenschappelijk onderzoek worden gedaan. De arts Versteeg, was verantwoordelijk voor het welzijn van de expeditieleden en daarnaast voor het verzamelen van fysisch-antropologisch en zoölogisch materiaal. In met name de drie grote volkenkundige musea (Tropenmuseum1, Museum voor Volkenkunde Leiden, Wereldmuseum) liggen tienduizenden objecten uit Nieuw-Guinea in depot. In het begin van de vorige eeuw werden er Nederlandse en Britse expedities georganiseerd om als eerste de hoogste toppen van Nieuw-Guinea en de daar aanwezige eeuwige sneeuw te bereiken. Er ontstond zelfs een zekere rivaliteit tussen beide landen. Anton Ploeg, die in de jaren vijftig als antropoloog in de hooglanden van Nederlands Nieuw-Guinea werkte, heeft de navolgende recensie2 van het dagboek geschreven. 

Derde Expeditie naar 'eeuwige sneeuw'  
Een groot deel van de verkenning in het toenmalige Nederlands Nieuw-Guinea vond plaats gedurende de eerste jaren van de 20e eeuw tot aan de Eerste Wereldoorlog. Naast de Militaire Derde Expeditie in de 'eeuwige sneeuw'.Exploratie, die bedoeld was voor het verzamelen van topografische informatie, werden er een aantal wetenschappelijke expedities gehouden voor het verzamelen van botanische, geologische en etnografische gegevens. De expeditie waaraan Versteeg deelnam, wordt ook wel de 'Derde Expeditie'  genoemd, omdat onder leiding van H.A. Lorentz al twee expedities waren geweest in 1907 en 1909-10. Alle drie vonden plaats in hetzelfde deel van de zuidelijke laaglanden en hooglanden. Ze probeerden de sneeuw op de berg Trikora, dan wel het Wilhelminagebergte, te bereiken. De derde expeditie werd geleid door A. Franssen Herderschee, een officier die was belast met topografie in het koloniale leger. Deelnemers waren, naast Versteeg, ook  botanicus A.A. Pulle, geoloog R. Hubrecht, en de Indonesische arts J.B. Sitanala. Franssen Herderschee fungeerde als etnograaf. Zoals gebruikelijk werden ze door militairen begeleid. Dayaks en een groep veroordeelden traden op als die optraden als kanovaarders en dragers.

Expeditie in veel opzichten geslaagd
Het team bestond uit in totaal 241 leden. De tocht duurde vanaf begin september 1912 tot half april 1913. Versteeg (links), Snell en PulleIn veel opzichten was de expeditie geslaagd. De leden splitste zich in verschillende groepen. Eén bereikte de top van de berg Trikora. Versteeg was lid van die groep. De top was nooit eerder beklommen. Vergezeld door dragers deden de wetenschappers hun werk gescheiden van elkaar en bleven in contact met het basiskamp in het laagland en met andere delen van de expeditie. Een belangrijk resultaat was dat ondanks de grootte van het team en de lengte van de expeditie er niemand is overleden. Dit was de verdienste van Versteeg. Hij was de medische officier van de eerste Lorentz-expeditie. Hij had samengewerkt met Franssen Herderschee tijdens de Tapanahoni-expeditie in Suriname.  Franssen Herderschee had hem gevraagd om deel te nemen aan deze nieuwe expeditie. Botanicus Pulle en commandant Snell van het militaire escorte hebben twee weken doorgebracht in een hoogland-dorp bewoond door mensen die Nduga spreken en zich Pesechem noemen. Beiden hebben een verslag gemaakt over de expeditie. Hun gegevens en goede foto’s vormen een vroeg en zeer waardevol etnografisch verslag van het leven van de Bergpuapua’s.

Totaal 681 handgeschreven pagina's

Pentekening uit dagboek VersteegOmdat er geen verslag van de expeditie van Franssen Herderschee is gepubliceerd, was het boek van Pulle, zo kort als het is, de belangrijkste informatiebron over de expeditie tot nu toe. Het Tropenmuseum heeft veel artefacten en foto’s in haar bezit van de expeditie. Daarom is het fantastisch dat het instituut ook verslag van de expeditie heeft kunnen verwerven dat is geschreven door Versteeg Het is een uitgebreid manuscript, waarin de gebeurtenissen van dag tot dag zijn beschreven en voorzien van commentaar. Versteeg maakte ook veel pentekeningen. Het manuscript bestaat uit in totaal 681 handgeschreven pagina's. Het dagboek vormt een nieuwe, belangrijke bron van informatie over de exploratie van Nieuw-Guinea in het begin van de 20e eeuw.

1 Samen met de Stichting Papua Cultureel Erfgoed (PACE) werkt het Tropenmuseum aan een Papua webportaal. 
2 Verschenen als 'G.M. Versteeg's Journal of the 1912-13 Expedition tot the 'Snowmountains' in West New Guinea' bij Anton Ploeg in Oceania Newsletter no 56, met toestemming van de auteur hier geplaatst. [http://cps.ruhosting.nl/56/nb56.pdf]  

Zie ook themaverhaal: De militaire expedities in Nieuw-Guinea 

Bronnen:
-
Ballard, C., S. Vink and A. Ploeg. 2002. Race to the Snow: Photography and the Exploration of DutchNew Guinea, 1907- 1936. Amsterdam: KIT.
-
Pulle, A. n.d. [1915]. Naar het Sneeuwgebergte van Nieuw-Guinea: Met de Derde Nederlandse Expeditie. Amsterdam: Maatschappij voor Goede en Goedkoope Lectuur.
-
Schumacher, C. 1954. 'Exploratie,' in: W.C. Klein (ed.), Nieuw Guinea: De ontwikkelingen opeconomisch, sociaal, en cultureel gebied, in Nederlands en Australisch Nieuw Guinea, DenHaag: Staatsdrukkerij en Uitgeverij, pp. 1-120.
-
Snell, L.A. 1913. 'Eenige gegevens betreffende de kennis der zeden, gewoonten en taal der Pesechem van Centraal Nieuw-Guinea,' Bulletin der Maatschappij ter Bevordering van het Natuurkundig Onderzoek der Nederlandsche Koloniën [Treub Maatschappij], 68: 57-86.
-
Souter, G. 1963. New Guinea, the Last Unknown. Sydney: Angus and Robertson.
-
Versteeg, G.M. 1913. 'Beknopt medisch verslag,' Bulletin der Maatschappij ter Bevordering van het Natuurkundig Onderzoek der Nederlandsche Koloniën [Treub Maatschappij], 68: 52-56Wentholt, N. 2002.
- 'G.M. Versteeg (1876-1943),' in: L. Roodenburg et al., De bril van Anceaux:.Volkenkundige fotografie vanaf 1860 = Anceaux's Glasses: Anthropological Photographysince 1860, Zwolle: Waanders and Rijksmuseum voor Volkenkunde, Leiden, pp. 96-105.
-
Wentholt, A. 2003. 'A. Franssen Herderschee,' in: A. Wentholt (ed.), Met kapmes en kompas: Met het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap op expeditie tussen 1873 en 1960, Heerlen: ABP Public Affairs and KNAG, Utrecht, pp. 144-7.